Tranh tụng tại phiên tòa có vai trò hết sức quan trọng, nó không chỉ là sự đánh giá kết quả hoạt động của các giai đoạn điều tra, truy tố mà còn có tác dụng to lớn đối với chính giai đoạn xét xử. Đây chính là cơ chế để bảo vệ quyền lợi hợp pháp của bị cáo, đảm bảo việc truy tố, xét xử là đúng người, đúng tội, đúng pháp luật. Chính vì tầm quan trọng như vậy nên Nghị quyết số 08/NQ-TW ngày 02/1/2002 của Bộ Chính trị “Về một số nhiệm vụ trọng tâm công tác tư pháp trong thời gian tới” trong đó đã nhấn mạnh “Việc phán quyết của Toà án phải căn cứ chủ yếu vào kết quả tranh tụng tại phiên tòa”. Tiếp đó, trong chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020, Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02/6/2005 của Bộ Chính trị yêu cầu: “Nâng cao chất lượng hoạt động của các cơ quan tư pháp, chất lượng tranh tụng tại tất cả các phiên tòa xét xử, coi đây là hoạt động đột phá của các cơ quan tư pháp”. Mới đây, tại Nghị quyết số 37/NQ-QH13 ngày 23/11/2012 của Quốc hội khoá XIII tiếp tục khẳng định: “Toà án nhân dân tối cao chỉ đạo các Toà án tiếp tục đẩy mạnh việc tranh tụng tại phiên toà”. Đây là những chỉ đạo mang tính chiến lược, quyết định của hoạt động tư pháp, phán quyết của Tòa án phải căn cứ chủ yếu vào kết quả tranh tụng tại phiên tòa.
Năm 2014, VKSND huyện Trảng Bom cũng đã xác định việc tranh tụng giữa Kiểm sát viên với Luật sư và những người tham gia tố tụng khác trong các phiên tòa hình sự là khâu đột phá của đơn vị. Do đó, mỗi kiểm sát viên đăng ký xét xử 2 vụ án hình sự có Lãnh đạo viện tham dự để kiểm tra, cũng như đánh giá chất lượng của từng Kiểm sát viên khi tham gia xét xử án hình sự, đặc biệt là các vụ án có luật sư tham gia bào chữa hoặc bảo vệ quyền lợi cho các đương sự. Trước hết đơn vị kiểm điểm rút kinh nghiệm về kết quả tranh tụng của VKS trong thời gian qua như sau:
1. Thực trạng tranh tụng tại phiên tòa hình sự trong thời gian qua
Mỗi năm TAND huyện Trảng Bom đã đưa ra xét xử hàng trăm vụ án hình sự nhưng tỷ lệ luật sư tham gia bào chữa cho bị cáo và bảo vệ quyền lợi của các đương sự chiếm tỷ lệ thấp, chủ yếu là tham gia bào chữa bắt buộc theo Điều 57 BLTTHS, số vụ án Luật sư bào chữa theo yêu cầu của bị can, bị cáo là không nhiều. Khi làm nhiệm vụ thực hành quyền công tố tại phiên tòa, KSV đã thể hiện rõ vai trò, vị trí pháp lý là người đại diện VKS thay mặt nhà nước thực hiện chức năng THQCT và kiểm sát việc tuân theo pháp luật của HĐXX và những người tham gia tố tụng tại phiên tòa, chủ động tham gia xét hỏi, làm rõ hành vi phạm tội của bị cáo. Bản luận tội được chuẩn bị kỹ, trên cơ sở đánh giá, tổng hợp các chứng cứ có trong hồ sơ vụ án và các chứng cứ đã được kiểm tra tại phiên tòa; nêu đầy đủ chứng cứ buộc tội, các tình tiết tăng nặng giảm nhẹ TNHS, các tình tiết về nhân thân bị cáo. Luận tội còn thể hiện những nội dung bác bỏ những quan điểm sai trái của bị cáo, người bào chữa nêu ra trong quá trình xét hỏi. Thực hiện tốt việc tranh luận, làm rõ các ý kiến, lời bào chữa của bị cáo, của luật sư và những người tham gia tố tụng khác. Khi bị cáo, Luật sư và những người tham gia tố tụng khác tranh luận, KSV đều ghi chép đầy đủ từng vấn đề để chủ động đối đáp tất cả những ý kiến có liên quan đến vụ án mà bị cáo, người bào chữa và những người tham gia tố tụng khác đưa ra. KSV luôn đảm bảo việc tranh luận thật sự bình đẳng, dân chủ; có phương pháp phù hợp, thể hiện thái độ bình tĩnh, tự tin, mạch lạc, có nhấn mạnh những chỗ cần thiết; phong cách ứng xử nhạy bén. Qua đó, đã bảo vệ cáo trạng, đảm bảo việc truy tố đúng người, đúng tội, đúng pháp luật, không bỏ lọt tội phạm và người phạm tội, không làm oan người vô tội; bảo đảm việc xét xử của Tòa án đúng pháp luật nghiêm minh kịp thời; có tác dụng tuyên truyền giáo dục pháp luật, đấu tranh phòng chống tội phạm, góp phần ổn định và giữ vững tình hình an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội, thực hiện thắng lợi nhiệm vụ kinh tế xã hội tại địa phương.
Thời gian qua, HĐXX của TAND huyện Trảng Bom đã thể hiện được tính khách quan, tôn trọng, lắng nghe ý kiến của cả kiểm sát viên, luật sư, bị cáo và những người tham gia tố tụng khác. Phiên tòa đã thể hiện được tính dân chủ, bình đẳng giữa những người tiến hành tố tụng, người tham gia tố tụng trong việc đưa ra chứng cứ, bày tỏ quan điểm khác nhau, cùng tranh luận xác định sự thật khách quan. Cùng với việc xét hỏi, HĐXX còn chấp nhận luật sư, bị cáo và những người tham gia tố tụng xuất trình chứng cứ mới. Hội đồng xét xử xem xét đầy đủ, toàn diện các chứng cứ mới, chứng cứ có trong hồ sơ, chứng cứ đã được kiểm sát viên phân tích, đánh giá khi luận tội bảo vệ cáo trạng, phát biểu tại phiên tòa, quan điểm của kiểm sát viên, của người bào chữa và những người tham gia tố tụng để ra phán quyết cuối cùng.
Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đã đạt được, hoạt động thực hành quyền công tố của KSV tại phiên tòa xét xử sơ thẩm hình sự vẫn còn một số thiếu sót, tồn tại như: Một số bản luận tội có nội dung không chặt chẽ, không phân tích, đánh giá các chứng cứ chứng minh tội phạm mà nặng về nêu diễn biến vụ án theo nội dung cáo trạng hoặc chỉ phân tích nguyên nhân, điều kiện phạm tội và nhân thân của bị cáo, không nêu đầy đủ các tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ TNHS cho bị cáo. Khi trạnh luận chưa làm rõ tất cả những vấn đề bị cáo, luật sư và những người tham gia tố tụng khác đưa ra tại phiên tòa. Nội dung tranh luận còn chung chung, tính thuyết phục chưa cao, lý lẽ chưa sắc bén để đấu tranh với những quan điểm không đúng đắn của bị cáo, luật sư và những người tham gia tố tụng khác đưa ra. Phương pháp tranh luận còn hạn chế, phong cách thái độ khi tranh luận thiếu bình tĩnh, tự tin.
2. Nguyên nhân của những hạn chế.
* Nguyên nhân chủ quan: Một số KSV chưa nhận thức đầy đủ về trách nhiệm của VKS trong việc chứng minh tội phạm, bảo đảm quyền dân chủ của nhân dân. Trước khi tham gia phiên tòa, KSV không nghiên cứu kỹ hồ sơ để nắm vững chứng cứ, không dự kiến được những vấn đề cần tranh luận, những tình huống có thể phát sinh tại phiên tòa liên quan đến vụ án để có phương án giải quyết. Tại phiên tòa, Kiểm sát viên chưa chú ý theo dõi, ghi chép để bổ sung kịp thời những chứng cứ, tài liệu còn thiếu vào bản dự thảo luận tội và đề cương xét hỏi; không tích cực, chủ động tham gia xét hỏi, không bám sát diễn biến phiên tòa để kịp thời bổ sung những tình tiết mới hoặc chưa biết tận dụng mâu thuẫn trong lời bào chữa của luật sư, chưa sử dụng có hiệu quả các chứng cứ của vụ án đối chiếu với luật pháp để lập luận chứng minh bác bỏ quan điểm không đúng của luật sư, bị cáo. KSV chưa có phương pháp tranh luận, chưa biết tập trung vào trọng tâm hoặc những vấn đề để chứng minh tội trạng của bị cáo. Một số vụ án, lãnh đạo đơn vị chưa thực sự quan tâm sâu sát nên chưa phát hiện những thiếu sót của KSV trong quá trình nghiên cứu hồ sơ vụ án để chấn chỉnh kịp thời.
* Nguyên nhân khách quan: Bộ luật hình sự và Bộ luật Tố tụng hình sự còn một số quy định chưa rõ ràng nhưng chưa có hướng dẫn cụ thể nên KSV không có căn cứ pháp lý vững chắc để viện dẫn, hạn chế đến hoạt động tranh tụng. Vấn đề tranh tụng tại một số phiên tòa còn chưa được coi trọng đúng mức. Mặt khác, tỷ lệ các vụ án có luật sư tham gia ít, đã tạo cho KSV sự chủ quan khi tham gia xét xử.
3. Giải pháp nâng cao chất lượng tranh tụng tại phiên tòa hình sự.
+ Cần tiếp tục quán triệt và thực hiện nghiêm túc Nghị quyết số 08 - NQ/TW ngày 02/01/2002 và Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02/6/2005 của Bộ chính trị: Nâng cao chất lượng công tố của KSV tại phiên tòa, bảo đảm tranh tụng dân chủ với bị cáo, Luật sư và những người tham gia tố tụng khác. Không ngừng nâng cao chất lượng tranh tụng, coi đây là khâu đột phá của hoạt động tư pháp. Kiểm sát viên cần có sự chuyển biến về nhận thức việc tranh luận tại phiên tòa theo tinh thần cải cách tư pháp.
+ Nâng cao trách nhiệm trong việc nghiên cứu hồ sơ vụ án: Kiểm sát viên phải làm tốt việc nghiên cứu hồ sơ vụ án, lập hồ sơ kiểm sát án hình sự theo đúng Quy chế số 07 và thực hiện đầy đủ các thao tác nghiệp vụ ở giai đoạn chuẩn bị xét xử theo đúng quy định của Quy chế về công tác THQCT và KSXX các vụ án hình sự (ban hành kèm theo Quyết định số 960 ngày 17/9/2007). Khi nghiên cứu hồ sơ vụ án phải trích cứu và xem xét đầy đủ, toàn diện các chứng cứ xác định tội phạm, tính chất, mức độ và hậu quả do hành vi phạm tội gây ra, các tình tiết tặng nặng giảm nhẹ TNHS, các tình tiết về nhân thân bị cáo, áp dụng pháp luật để đề xuất quan điểm xử lý phù hợp. Kết quả nghiên cứu, nắm chắc hồ sơ vụ án KSV có thể thực hiện các thao tác nghiệp vụ tại phiên tòa và chủ động tham gia xét hỏi và tranh luận đạt hiệu quả cao.
+ Nâng cao kỹ năng tranh luận, đối đáp: Kiểm sát viên phải xác định được những vấn đề chủ yếu cần phải tranh luận như: đánh giá việc kiểm tra, xem xét chứng cứ tại phiên tòa đầy đủ, khách quan, toàn diện. làm rõ những ý kiến mâu thuẫn trong quá trình xét hỏi bảo đảm khách quan. Việc áp dụng chính sách hình sự, những tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ; đề nghị hình phạt phù hợp với các quy định của pháp luật. kiểm sát viên phải đánh giá chứng cứ của vụ án một cách khách quan, toàn diện đầy đủ; phải kiểm tra tính hợp pháp và tính có căn cứ của những tài liệu, chứng cứ thu thập được trong quá trình điều tra; phải kiểm tra, đối chiếu các tài liệu, chứng cứ đó tại phiên tòa.
Kiểm sát viên có trách nhiệm và chủ động đưa ra những lập luận của mình đối với từng ý kiến tranh luận. KSV phải chú ý lắng nghe bị cáo, luật sư và những người tham gia tố tụng khác trình bày quan điểm, ý kiến và cần xác định nhanh nội dung cần đối đáp. Khi tranh luận, KSV phải đối đáp lại một cách dứt khoát, không vòng vo, né tránh. Các ý kiến đối đáp phải dựa trên những căn cứ pháp luật và các chứng cứ, tài liệu có trong hồ sơ vụ án đã được xem xét công khai tại phiên tòa. KSV cần thể hiện văn hóa ứng xử phù hợp với những tình huống phát sinh trong khi tranh luận.
+Không ngừng nâng cao trình độ, năng lực, phẩm chất đạo đức và trách nhiệm của KSV: Hiện nay VKSND tỉnh Đồng Nai đã quan tâm, lựa chọn bồi dưỡng, đào tạo đội ngũ KSV làm nhiệm vụ THQCT và KSXX các vụ án hình sự, mở lớp học nghiệp vụ nhằm nâng cao trình độ, năng lực, phẩm chất đạo đức, vừa có trách nhiệm cao, đồng thời phải nhạy bén, linh hoạt, chủ động trong mọi tình huống xảy ra tại phiên tòa. Trong thời gian qua, Viện kiểm sát tỉnh đã chú trọng quan tâm, có nhiều biện pháp nhằm nâng cao chất lượng thực hành quyền công tố như: Phối hợp với VKS và Tòa án địa phương tổ chức phiên tòa rút kinh nghiệm cho toàn bộ KSV cấp huyện về kỹ năng thực hành quyền công tố, đặc biệt là kỹ năng tranh tụng tại phiên tòa hình sự sơ thẩm để cùng nhau học hỏi, rút kinh nghiệm chung và nhằm nâng cao kỹ năng tranh tụng cho KSV...
Rút kinh nghiệm từ thực tế công tác xét xử của các đơn vị, VKSND huyện Trảng Bom đã đề ra những giải pháp đồng bộ để nâng cao chất lượng tranh tụng của KSV tại các phiên tòa sơ thẩm hình sự. Trong đó chú trọng nâng cao nhận thức về địa vị pháp lý của KSV tại phiên tòa sơ thẩm. Đơn vị đã tạo điều kiện để KSV học tập không ngừng nâng cao trình độ chuyên môn nghiệp vụ, tích lũy, học hỏi thêm kinh nghiệm về tranh tụng giữa các KSV với nhau thông qua những phiên tòa rút kinh nghiệm. Trước mỗi vụ án, lãnh đạo đơn vị phải yêu cầu KSV nghiên cứu kỹ hồ sơ vụ án; trước mỗi phiên tòa, KSV phải xây dựng kế hoạch, phương pháp xét hỏi và tranh luận có trọng tâm và báo cáo đầy đủ kịp thời cho Lãnh đạo viện các vấn đề phát sinh trong quá trình xét xử. Đồng thời, Viện kiểm sát thường xuyên quan tâm bồi dưỡng, hướng dẫn kỹ năng tranh tụng, tăng cường công tác quản lý và chỉ đạo để kịp thời tháo gỡ khó khăn, vướng mắc và uốn nắn những thiếu sót, tồn tại của KSV…
Với sự chỉ đạo sát sao của lãnh đạo VKSND huyện Trảng Bom và sự nỗ lực của cá nhân từng KSV, trong thời gian tới, việc thực hành quyền công tố của KSV, đặc biệt là hoạt động tranh tụng tại phiên tòa sơ thẩm hình sự sẽ được nâng cao, nhằm đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp. Phấn đấu hoàn thành suất sắc kế hoạch công tác năm 2014 đơn vị đăng ký thi đua lấy việc: “Tranh tụng giữa Kiểm sát viên với Luật sư và những người tham gia tố tụng khác trong các phiên tòa hình sự là khâu đột phá của đơn vị”.
Phạm Văn Chìu -VKS huyện Trảng Bom