Trong đời sống xã hội, tranh chấp đất đai như tranh chấp ranh giới sử dụng đất, lối đi chung, quyền sử dụng đất… là những mâu thuẫn phát sinh phổ biến và có tính chất phức tạp. Nếu không được giải quyết kịp thời, thấu tình đạt lý ngay từ cơ sở, các tranh chấp này dễ kéo dài, phát sinh khiếu kiện vượt cấp, ảnh hưởng đến an ninh trật tự tại địa phương. Vì vậy, công tác hòa giải ở cơ sở có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, được xem là “cánh tay nối dài” của hệ thống pháp luật trong việc giải quyết mâu thuẫn từ sớm, từ xa.
Tuy nhiên, qua thực tiễn kiểm sát việc giải quyết các vụ án dân sự về tranh chấp quyền sử dụng đất, Viện kiểm sát nhân dân đã phát hiện một số tồn tại, hạn chế trong công tác hòa giải ở cơ sở trên địa bàn xã. Cụ thể, Hội đồng hòa giải được thành lập chưa đúng, chưa đầy đủ thành phần theo quy định; một số biên bản hòa giải thiếu chữ ký của các thành viên bắt buộc; không có sự tham gia của đại diện tổ chức đoàn thể và người am hiểu về nguồn gốc, quá trình sử dụng đất tại địa phương. Bên cạnh đó, nội dung biên bản hòa giải còn sơ sài, chưa thể hiện đầy đủ các thông tin quan trọng như nguồn gốc đất, quá trình sử dụng, nguyên nhân phát sinh tranh chấp, cũng như ý kiến nhận định của hội đồng hòa giải.
Trên cơ sở chức năng, nhiệm vụ được giao theo quy định của pháp luật, Viện kiểm sát đã kịp thời ban hành kiến nghị đối với UBND xã yêu cầu chấn chỉnh, khắc phục những vi phạm, thiếu sót trong công tác hòa giải ở cơ sở; đồng thời đề nghị tăng cường công tác chỉ đạo, bồi dưỡng kiến thức pháp luật cho đội ngũ cán bộ thực hiện công tác hòa giải.

Kiến nghị của Viện kiểm sát tập trung vào các nội dung trọng tâm như: Siết chặt quy trình tiếp nhận đơn, xác minh, tìm hiểu nội dung tranh chấp, nguồn gốc, thời điểm sử dụng đất, biên bản hòa giải tranh chấp đất đai ở cơ sở cần thực hiện theo đúng quy định tại Luật đất đai; Nghị định số 43/2014/NĐ-CP ngày 15 tháng 5 năm 2014 của Chính phủ nay là Nghị định 102/2024/NĐ-CP ngày 30/7/2024 của Chính phủ quy định chi tiết thi hành một số điều của luật đất đai.

Thực tiễn trên cho thấy, công tác hòa giải ở cơ sở nếu không được thực hiện đúng quy định không chỉ ảnh hưởng trực tiếp đến quyền và lợi ích hợp pháp của người dân mà còn gây khó khăn cho các cơ quan tiến hành tố tụng trong quá trình giải quyết tranh chấp và làm giảm hiệu quả giải quyết tranh chấp.

Do đó, chính quyền các địa phương cần quan tâm chỉ đạo, chấn chỉnh kịp thời; cán bộ, kiểm sát viên cần tiếp tục kiểm sát chặt chẽ các vụ việc dân sự nói chung, trong đó cần tập trung chú trọng thủ tục hòa giải đối với các vụ án có liên quan đến tranh chấp quyền sự dụng đất góp phần nâng cao hiệu quả giải quyết các vụ việc dân sự nói chung và các vụ việc có liên quan đến tranh chấp quyền sử dụng đất nói riêng, hạn chế vi phạm, thiếu sót trong thực tiễn.
Việc Viện kiểm sát phát hiện và kiến nghị chấn chỉnh kịp thời các vi phạm trong công tác hòa giải ở cơ sở không chỉ thể hiện vai trò kiểm sát hoạt động tư pháp, mà còn góp phần phòng ngừa vi phạm pháp luật, nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước tại địa phương, bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của công dân.